لحن بیان در آموزش؛ صمیمی حرف بزنیم یا رسمی؟
وقتی می‌خوای محتوای آموزشی ضبط کنی، احتمالاً یه جایی با این سؤال روبه‌رو می‌شی که بالاخره باید صمیمی حرف بزنی یا رسمی؟ مثلاً به‌جای اینکه بگی «در این بخش به بررسی روش‌های افزایش تمرکز می‌پردازیم»، بگی «ببین، اگه می‌خوای تمرکزت رو بیشتر کنی، اول باید بفهمی چی حواست رو پرت می‌کنه». کدوم بهتره؟ آیا مخاطب با مدرس صمیمی ارتباط بیشتری می‌گیره؟ آیا لحن محاوره‌ای باعث می‌شه بهتر یاد بگیره یا برعکس، جدی بودن آموزش رو زیر سؤال می‌بره؟
پژوهش‌های روان‌شناسی یادگیری نشون می‌دن که لحن بیان در آموزش می‌تونه روی یادگیری، احساس مخاطب نسبت به مدرس و انگیزه‌اش تأثیر بذاره؛ اما نتیجه این نیست که هرچی خودمونی‌تر حرف بزنی، آموزش بهتری خواهی داشت. برای اینکه بفهمیم چه لحنی مناسبه، باید ببینیم پژوهش‌ها دقیقاً چی رو بررسی کردن و چطور می‌تونیم نتیجه‌شون رو در آموزش خودمون به کار ببریم.
۱. پژوهش‌های علمی درباره لحن صمیمی و رسمی چی می‌گن؟
یکی از مفاهیم مهم در پژوهش‌های یادگیری چندرسانه‌ای، «اصل شخصی‌سازی» یا Personalization Principle هست. این اصل می‌گه در بسیاری از موقعیت‌های آموزشی، وقتی مطالب با زبان گفت‌وگویی و خطاب مستقیم به مخاطب ارائه می‌شن، یادگیری می‌تونه بهتر از زمانی باشه که همون مطالب با زبانی کاملاً رسمی و غیرشخصی بیان می‌شن. منظور از زبان گفت‌وگویی این نیست که مدرس حتماً شوخی کنه، اصطلاحات عامیانه به کار ببره یا با مخاطب مثل دوست قدیمی‌اش حرف بزنه؛ منظور اینه که مخاطب حس کنه کسی داره مطلب رو برای فهمیدن اون توضیح می‌ده، نه اینکه صرفاً یه متن رسمی رو براش می‌خونه.
برای مثال، فرض کن قراره درباره حافظه کاری آموزش بدی. در لحن رسمی ممکنه بگی: «حافظه کاری، سامانه‌ای شناختی برای نگهداری و پردازش موقت اطلاعات محسوب می‌شود.» این جمله برای متن علمی مناسبه، اما برای بعضی مخاطب‌ها ممکنه خشک یا دور از تجربه روزمره به نظر برسه. می‌تونی همون مفهوم رو این‌طور توضیح بدی: «ببین، وقتی داری یه شماره تلفن رو توی ذهنت نگه می‌داری تا واردش کنی، داری از حافظه کاری‌ات استفاده می‌کنی.» در نسخه دوم، مفهوم علمی حذف نشده؛ فقط توضیحش به تجربه‌ای نزدیک شده که مخاطب احتمالاً می‌شناسه. این همون تفاوتیه که در بحث لحن بیان در آموزش باید بهش توجه کنیم: قرار نیست محتوای علمی رو ساده‌سازیِ بیش‌ازحد کنیم، بلکه باید مسیر رسیدن مخاطب به مفهوم رو قابل‌فهم‌تر کنیم.
یکی از پژوهش‌های شناخته‌شده این حوزه در سال ۲۰۰۴ توسط ریچارد مایر و همکارانش انجام شد. پژوهشگرها در سه آزمایش، نسخه‌های متفاوتی از یک انیمیشن آموزشی درباره دستگاه تنفسی رو به دانشجوها ارائه کردن. در نسخه گفت‌وگویی، بعضی عبارت‌های غیرشخصی با عبارت‌هایی جایگزین شده بودن که مستقیماً مخاطب رو خطاب می‌کردن. نتیجه این بود که شرکت‌کننده‌های گروه زبان گفت‌وگویی در آزمون‌هایی که توانایی انتقال آموخته‌ها به موقعیت‌های جدید رو می‌سنجیدن، عملکرد بهتری داشتن؛ اما در آزمون یادآوری اطلاعات، برتری معناداری مشاهده نشد. یعنی این تفاوت فقط به این مربوط نبود که مخاطب چند جمله رو به خاطر بسپره، بلکه به این هم مربوط می‌شد که بتونه از اطلاعات یادگرفته‌شده در موقعیتی متفاوت استفاده کنه.
۲. آیا لحن صمیمی واقعاً یادگیری رو بیشتر می‌کنه؟
اینجا باید یه تفاوت مهم رو در نظر بگیریم. وقتی می‌گیم یه لحن به یادگیری کمک می‌کنه، منظورمون فقط این نیست که مخاطب از شنیدن صدای مدرس خوشش بیاد یا تا آخر ویدیو بمونه. یادگیری چند بخش داره؛ ممکنه مخاطب اطلاعات رو به خاطر بسپره، ممکنه مفهوم رو عمیق‌تر بفهمه یا بتونه از چیزی که یاد گرفته در یه مسئله جدید استفاده کنه. یه روش آموزشی ممکنه در یکی از این بخش‌ها مؤثر باشه، اما در بخش دیگه تفاوت مشخصی ایجاد نکنه. به همین دلیل، برای بررسی لحن بیان در آموزش باید به نوع نتیجه‌ای که پژوهش اندازه گرفته هم توجه کنیم.
برای اینکه فقط به یه آزمایش تکیه نکنیم، بهتره سراغ فراتحلیل‌ها بریم؛ یعنی پژوهش‌هایی که نتایج چندین مطالعه رو کنار هم بررسی می‌کنن. جینز، مارتین و مارش در سال ۲۰۱۳ پژوهش‌های مربوط به طراحی متن آموزشی با لحن گفت‌وگویی رو در قالب یک فراتحلیل بررسی کردن. نتایجشون نشون داد که به‌طور میانگین، زبان گفت‌وگویی با عملکرد بهتر در آزمون یادآوری اطلاعات و به‌ویژه انتقال یادگیری همراه بوده.همچنین شرکت‌کننده‌ها معمولاً متن گفت‌وگویی رو دوستانه‌تر ارزیابی می‌کردن و بعضی شاخص‌های مربوط به پردازش شناختی هم بهبود پیدا کرده بود.
اما یه نکته در همین پژوهش‌ها وجود داره که نباید نادیده‌اش بگیریم. فراتحلیل یادشده نشون داد مزیت لحن گفت‌وگویی در درس‌های طولانی‌تر از حدود ۳۵ دقیقه، کوچک و از نظر آماری غیرمعنادار بود. این نتیجه به این معنی نیست که بعد از ۳۵ دقیقه باید رسمی حرف بزنی؛ فقط یعنی نمی‌تونیم انتظار داشته باشیم تغییر لحن به‌تنهایی در هر نوع آموزش و با هر مدت زمانی به یک اندازه مؤثر باشه. ضمن اینکه بخش زیادی از این پژوهش‌ها درباره متن یا توضیح چندرسانه‌ای در محیط‌های آموزشی بودن؛ پس نباید نتیجه رو بدون بررسی به تمام موقعیت‌ها، همه مخاطب‌ها یا هر نوع محتوایی تعمیم بدیم.
یه مطالعه دیگه در سال ۲۰۱۴، زبان شخصی‌تر و رسمی‌تر رو در یک برنامه آموزشی رایانه‌ای مقایسه کرد. شرکت‌کننده‌ها شامل دانشجوها و افرادی بودن که در دوره‌های آموزش بزرگسالان شرکت می‌کردن. نتایج نشون داد زبان شخصی‌تر با انگیزه و یادآوری بهتر همراه بود، اما در انتقال یادگیری برتری مشخصی پیدا نشد. این یافته دوباره بهمون یادآوری می‌کنه که اثر لحن همیشه یکسان نیست و به نوع آموزش و نتیجه‌ای که می‌خوایم اندازه بگیریم بستگی داره.
مطالعه پژوهش در Science Direct
پس اگر بخوام نتیجه رو کاربردی بگم، برای آموزش‌هایی که می‌خوای مخاطب مفهوم رو بفهمه و بعداً بتونه ازش استفاده کنه، لحن گفت‌وگویی ارزش امتحان کردن داره. ولی قرار نیست فقط با عوض کردن چند کلمه از رسمی به محاوره‌ای، کیفیت آموزش خودبه‌خود بالا بره. مثال خوب، ترتیب درست مطالب، توضیح روشن، تمرین و بازخورد همچنان نقش مهمی دارن.
۳. لحن صمیمی چه تأثیری روی احساس مخاطب و انگیزه یادگیری داره؟
فرض کن دو مدرس دقیقاً یک مطلب رو آموزش می‌دن و هر دو هم از نظر علمی درست توضیح می‌دن. مدرس اول با لحنی خشک و غیرشخصی حرف می‌زنه؛ مدرس دوم طوری توضیح می‌ده که انگار روبه‌روی مخاطب نشسته و می‌خواد مسئله‌اش رو حل کنه. احتمال داره مخاطب با مدرس دوم احساس راحتی بیشتری داشته باشه، چون زبانش برای او آشناتر و ارتباطی‌تره. این احساس می‌تونه باعث بشه مخاطب راحت‌تر با آموزش درگیر بشه، اما باید حواسمون باشه که احساس خوب نسبت به آموزش با یادگیری واقعی یکی نیست؛ ممکنه مخاطب از یه ویدیو خوشش بیاد، ولی نتونه بعداً از مطالبش استفاده کنه.
در پژوهش‌های مربوط به اصل شخصی‌سازی، یکی از توضیح‌های نظری اینه که وقتی مدرس مستقیماً مخاطب رو خطاب می‌کنه و با زبان گفت‌وگویی توضیح می‌ده، مخاطب ممکنه مدرس رو بیشتر به‌عنوان یک شریک در گفت‌وگو تجربه کنه. در این حالت احتمال داره برای فهمیدن مطالب تلاش ذهنی بیشتری به خرج بده. فراتحلیل سال ۲۰۱۳ هم اثر مثبت میانگینی بر احساس دوستانه بودن متن و بعضی شاخص‌های پردازش شناختی گزارش کرد؛ بااین‌حال، اثرهای مربوط به علاقه و احساس اینکه متن به یادگیری کمک می‌کنه، در اون تحلیل از نظر آماری معنادار نبودن. پس بهتره نگیم لحن صمیمی همیشه علاقه و انگیزه رو بیشتر می‌کنه؛ دقیق‌تر اینه که بگیم می‌تونه تجربه ارتباطی مخاطب رو بهتر کنه و در بعضی شرایط به پردازش و یادگیری کمک کنه.
برای مدرس‌ها این تفاوت خیلی مهمه. اگه هدفت اینه که مخاطب فقط چند دقیقه باهات احساس راحتی کنه، احتمالاً توجه به لحن و شیوه ارتباط کمک می‌کنه؛ اما اگه می‌خوای دوره آموزشی بسازی که مخاطب واقعاً مهارتی رو یاد بگیره، باید در کنار لحن مناسب، تمرین‌های درست، مثال‌های کاربردی و فرصت استفاده از آموخته‌ها رو هم طراحی کنی. لحن خوب در رو باز می‌کنه، اما به‌تنهایی تضمین نمی‌کنه مخاطب از اون در عبور کنه و چیزی یاد بگیره.
۴. پس لحن رسمی بده و باید همیشه صمیمی حرف بزنیم؟
نه، ماجرا این‌قدر ساده نیست. اول باید مشخص کنیم وقتی از لحن رسمی حرف می‌زنیم، دقیقاً منظورمون چیه. رسمی بودن می‌تونه به معنی استفاده از واژه‌های تخصصی، ساختار دقیق و رعایت احترام باشه؛ اما گاهی مدرس رسمی بودن رو با جمله‌های پیچیده، عبارت‌های غیرشخصی و فاصله گرفتن از زبان روزمره اشتباه می‌گیره. از اون طرف، صمیمی بودن هم لزوماً به معنی شوخی، استفاده زیاد از اصطلاحات عامیانه یا کنار گذاشتن دقت علمی نیست. یه مدرس می‌تونه کاملاً صمیمی حرف بزنه و در عین حال منظم، دقیق و حرفه‌ای باشه.
برای مثال، اگه داری به مدرس‌ها یاد می‌دی چطور نورپردازی کنن، می‌تونی بگی: «برای اینکه سایه‌های صورتت کمتر بشه، نور رو مستقیم و خیلی نزدیک به دوربین نذار؛ کمی زاویه بده و نتیجه رو مقایسه کن.» این جمله صمیمیه، ولی دستورالعملش روشن و دقیق باقی مونده. در مقابل، جمله‌ای مثل «خب بچه‌ها، یه نور خفن بندازین این‌ور، دیگه همه‌چی درست می‌شه» ممکنه خودمونی به نظر برسه، اما اطلاعات کافی برای اجرای درست کار به مخاطب نمی‌ده. بنابراین هدف ما انتخاب بین حرفه‌ای بودن و صمیمی بودن نیست؛ هدف اینه که حرفه‌ای و قابل‌فهم باشیم، بدون اینکه بی‌دلیل ارتباط رو خشک کنیم.
دوره رایگان اصول نورپردازی در تولیدمحتوا؛ کلیک کنید!
از طرف دیگه، لحن مناسب به مخاطب و موضوع هم بستگی داره. کسی که برای اولین بار با یک نرم‌افزار کار می‌کنه، معمولاً به توضیح روشن، قدم‌به‌قدم و نزدیک به زبان روزمره نیاز داره. اما در یک دوره تخصصی برای متخصص‌های باتجربه، استفاده از اصطلاحات فنی و بیان دقیق ممکنه ضروری باشه. اینجا قرار نیست تمام واژه‌های تخصصی رو حذف کنیم؛ بهتره وقتی برای اولین بار از یه اصطلاح استفاده می‌کنیم، معنی و کاربردش رو روشن کنیم و بعد در ادامه با همون اصطلاح دقیق جلو بریم.
۵. آیا لحن صمیمی برای همه مخاطب‌ها بهتره؟
اینجا یه نکته مهم وجود داره: پژوهش‌ها از لحن گفت‌وگویی حمایت می‌کنن، اما این مزیت در همه فرهنگ‌ها و برای همه مخاطب‌ها به یک اندازه دیده نشده. مثلاً در پژوهشی که در سال ۲۰۱۷ در مجله Computers & Education منتشر شد، پژوهشگرها در چهار آزمایش با ۲۷۸ شرکت‌کننده، اثر دستورالعمل‌های گفت‌وگویی رو در میان یادگیرنده‌های اهل جمهوری چک بررسی کردن. برخلاف بعضی پژوهش‌های قبلی، در این آزمایش‌ها مزیت کلی مشخصی برای زبان گفت‌وگویی پیدا نشد و بخشی از شرکت‌کننده‌ها نسبت به این سبک بیان ملاحظه‌هایی داشتن. نویسنده‌ها احتمال دادن که تفاوت‌های فرهنگی در انتظارات مخاطب از محیط آموزش می‌تونه یکی از عوامل مؤثر باشه.
مطالعه پژوهش در Science Direct
این نتیجه رو نباید این‌طور تفسیر کنیم که مخاطب فارسی‌زبان حتماً لحن رسمی رو ترجیح می‌ده یا برعکس، همه از لحن صمیمی خوششون میاد. این پژوهش درباره گروه خاصی از یادگیرنده‌ها و شرایط مشخصی انجام شده و به‌تنهایی نمی‌تونه ترجیح تمام مخاطب‌های فارسی‌زبان رو پیش‌بینی کنه. برای همین، اگه مدرس هستی و می‌خوای برای مخاطب خودت تصمیم بگیری، بهتره علاوه بر نتایج پژوهش‌ها به سطح دانش، سن، انتظار مخاطب از دوره و بازخورد واقعی اون‌ها هم توجه کنی.
مثلاً مخاطبی که برای یک دوره رسمی دانشگاهی ثبت‌نام کرده، ممکنه انتظار داشته باشه ساختار آموزش منظم و اصطلاحات علمی دقیق باشن. در مقابل، کسی که یه آموزش کاربردی برای حل یک مشکل روزمره خریده، ممکنه بیشتر از هر چیز دنبال توضیح روشن و مستقیم باشه. البته این‌ها فرضیه‌هایی برای شناخت مخاطبن، نه قانون قطعی؛ بهتره به‌جای اینکه از قبل برای همه یک نسخه بپیچی، لحن رو با هدف دوره و نیاز مخاطب هماهنگ کنی.
۶. برای اینکه مخاطب بهتر یاد بگیره، چطور لحن بیان انتخاب کنیم؟
حالا بیایم از پژوهش‌ها فاصله بگیریم و ببینیم در عمل باید چه‌کار کنیم. فرض کن می‌خوای یک ویدیوی آموزشی ضبط کنی. لازم نیست قبل از ضبط تصمیم بگیری که از این به بعد باید کاملاً رسمی یا کاملاً محاوره‌ای حرف بزنی. بهتره چند اصل رو رعایت کنی تا هم ارتباطت با مخاطب طبیعی باشه و هم کیفیت علمی آموزش حفظ بشه.
اول، با مسئله‌ای شروع کن که مخاطب باهاش درگیره. به‌جای اینکه بگی «در این ویدیو قصد داریم به بررسی اصول مدیریت حافظه بپردازیم»، می‌تونی بگی «تا حالا شده یه مطلب رو بخونی، چند ساعت بعد برگردی سراغش و ببینی تقریباً هیچی یادت نمونده؟» در جمله دوم، مخاطب با یک تجربه آشنا روبه‌رو می‌شه و راحت‌تر می‌فهمه این آموزش قراره چه مسئله‌ای رو حل کنه. البته سؤال یا مثال جذاب به‌تنهایی یادگیری رو تضمین نمی‌کنه؛ باید بعدش توضیح دقیق و مرتبط ارائه بدی.
دوم، مخاطب رو در توضیحت شریک کن. عبارت‌هایی مثل «ببین»، «فرض کن»، «حالا این موقعیت رو در نظر بگیر» و «اگه این کار رو انجام بدی، چه اتفاقی می‌افته؟» می‌تونن به گفت‌وگویی شدن لحن کمک کنن، به‌خصوص وقتی بعد از اون‌ها یک مثال یا مسئله واقعی می‌آری. فقط مراقب باش این عبارت‌ها رو بی‌دلیل تکرار نکنی. اگر هر چند ثانیه یک بار بگی «خب»، «ببین» یا «در واقع»، این تکیه‌کلام‌ها ممکنه خودشون تبدیل به عامل حواس‌پرتی بشن.
سوم، زبان ساده رو با محتوای سطحی اشتباه نگیر. فرض کن داری درباره سوگیری شناختی توضیح می‌دی. لازم نیست اصطلاح رو حذف کنی؛ اول اصطلاح رو معرفی کن، بعد با یک مثال روزمره توضیحش بده و در پایان نشون بده مخاطب کجا می‌تونه از این مفهوم استفاده کنه. این‌طوری هم دقت علمی حفظ می‌شه و هم مخاطب مجبور نیست برای فهمیدن هر جمله، چند بار به عقب برگرده.
چهارم، به‌جای اینکه فقط توضیح بدی، از مخاطب بخواه فکر کنه. مثلاً بعد از آموزش یک روش، یک موقعیت کوتاه مطرح کن و از مخاطب بخواه خودش تصمیم بگیره کدوم راه‌حل مناسب‌تره. بعد پاسخ رو توضیح بده و بگو چرا یک انتخاب بهتر از انتخاب دیگه‌ست. این کار باعث می‌شه آموزش از شنیدن صرف فاصله بگیره و مخاطب فرصت پیدا کنه آموخته‌هاش رو به کار بگیره. این بخش فقط به صمیمی بودن لحن مربوط نیست؛ به طراحی فعالیت یادگیری هم ارتباط داره.
پنجم، لحن رو با مرحله آموزش هماهنگ کن. وقتی می‌خوای یک مفهوم پیچیده رو معرفی کنی، بهتره آهسته‌تر و دقیق‌تر توضیح بدی و برایش مثال بیاری. وقتی مفهوم جا افتاد و می‌خوای مخاطب رو به اجرای یک کار هدایت کنی، می‌تونی مستقیم‌تر و محاوره‌ای‌تر حرف بزنی. اگر در تمام طول آموزش با یک ریتم و لحن ثابت جلو بری، ممکنه بخش‌های مهم از بخش‌های معمولی قابل تشخیص نباشن؛ پس تأکید، مکث و تغییر ریتم رو هم آگاهانه به کار ببر.
۷. چطور بفهمیم لحن صمیمی برای آموزش ما بهتره؟
اگر می‌خوای به‌جای تکیه بر سلیقه شخصی، برای مخاطب خودت شواهد جمع کنی، می‌تونی یک آزمایش ساده انجام بدی. یک موضوع آموزشی مشخص انتخاب کن و دو نسخه از توضیحش ضبط کن؛ در نسخه اول از زبان رسمی و در نسخه دوم از زبان گفت‌وگویی استفاده کن. سعی کن محتوا، مثال‌ها، مدت ویدیو، کیفیت صدا و تصویر و ترتیب توضیحات تا حد ممکن یکسان باشن تا تفاوت اصلی به لحن مربوط باشه.
بعد دو نسخه رو به گروه‌های مشابهی از مخاطب‌ها نشون بده و فقط نپرس کدوم رو بیشتر دوست داشتن. از اون‌ها بخواه به چند سؤال درباره محتوای آموزش پاسخ بدن، یک مسئله جدید رو با استفاده از چیزی که یاد گرفتن حل کنن و میزان سختی و علاقه‌شون به آموزش رو هم ارزیابی کنن. اگر فقط رضایت مخاطب رو بسنجی، متوجه می‌شی کدوم نسخه رو بیشتر پسندیدن؛ اما اگر یادگیری رو هم با سؤال و تمرین اندازه بگیری، اطلاعات بهتری درباره اثربخشی واقعی آموزش به دست می‌آری.
در این مقایسه، چند معیار رو جداگانه بررسی کن: آیا مخاطب مفهوم رو درست فهمیده؟ آیا می‌تونه چند روز بعد اطلاعات رو به یاد بیاره؟ آیا می‌تونه از آموخته‌ها در یک موقعیت جدید استفاده کنه؟ آیا آموزش براش قابل‌فهم و خوشایند بوده؟ این معیارها لزوماً نتیجه یکسانی نمی‌دن و ممکنه یک نسخه از نظر احساس مخاطب بهتر باشه، ولی در آزمون یادگیری تفاوتی ایجاد نکنه. اگر تفاوت مشخصی هم پیدا نکردی، نتیجه نگیر که آزمایش شکست خورده؛ شاید هر دو لحن برای مخاطب تو مناسب باشن یا تفاوت اون‌قدر کوچک باشه که در آزمایش تو قابل تشخیص نباشه.
جمع‌بندی؛ لحن صمیمی بهتره یا رسمی؟
اگر بخوایم یافته‌های علمی رو کنار هم بذاریم، لحن گفت‌وگویی در بسیاری از موقعیت‌های آموزشی می‌تونه به یادگیری، به‌ویژه انتقال آموخته‌ها به موقعیت‌های جدید، کمک کنه. پژوهش‌ها همچنین نشون می‌دن که این نوع بیان ممکنه تجربه مخاطب از آموزش رو دوستانه‌تر کنه و در بعضی شرایط با انگیزه و یادآوری بهتر همراه باشه. اما اثرش همیشه یکسان نیست و به عواملی مثل مدت آموزش، نوع محتوا، ویژگی‌های مخاطب و نحوه طراحی آموزش بستگی داره. بنابراین نمی‌شه گفت هر نوع لحن صمیمی از هر نوع لحن رسمی بهتره یا با محاوره‌ای حرف زدن، یادگیری به‌طور خودکار افزایش پیدا می‌کنه.
در نهایت، یادت باشه لحن فقط یکی از اجزای آموزش هست. اگر توضیحت نامنظم باشه، مثال مناسبی نداشته باشی یا فرصت تمرین به مخاطب ندی، صمیمی‌ترین لحن هم نمی‌تونه همه این ضعف‌ها رو جبران کنه. پس به‌جای انتخاب یک برچسب مثل «رسمی» یا «صمیمی»، روی این کار کن که چطور دقیق، قابل‌فهم و در عین حال انسانی آموزش بدی.
طراحی محتوای آموزشی چیست؟ راهنمای طراحی محتوایی که واقعا به یادگیری کمک کند-کلیک کنید!
